Elfy Tolkiena A Tradycja Celtycka
Wprowadzenie
Stopień, w jakim elfy J.R.R. Tolkiena inspirowane są tradycjami celtyckimi, najpełniej ujawnia się w warstwie językowej jego legendarium, a zwłaszcza w konstrukcji języka sindarińskiego. Tolkien wielokrotnie podkreślał, że sindarin — podobnie jak elfickie imiona postaci i miejsc — został celowo ukształtowany na wzór walijskiego, który uważał za jeden z najpiękniejszych języków Europy. Inspiracja ta nie ogranicza się do powierzchownego podobieństwa fonetycznego, lecz obejmuje także strukturę morfologiczną, rytmikę i estetykę brzmienia.
Celem niniejszego artykułu jest ukazanie relacji pomiędzy językami celtyckimi a sindarińskim, a także wskazanie głębszych analogii mitologicznych pomiędzy elfami Tolkiena a postaciami Tuatha Dé Danann oraz Sídhe tradycji irlandzkiej.
Sindarin i język walijski: pokrewieństwo fonetyczne i semantyczne
Pokrewieństwo sindarińskiego i walijskiego przejawia się zarówno w warstwie leksykalnej, jak i fonologicznej. W wielu przypadkach spotykamy formy identyczne lub bardzo zbliżone znaczeniowo. Przykładowo mal oznacza „złoto” zarówno w walijskim, jak i w sindarińskim; sarn odnosi się do kamienia lub kamiennej grobli w obu językach; caer (wal.) i caras (sind.) znaczą „fortecę” lub „miasto obronne”. Inne pary wykazują przesunięcia znaczeniowe, jak du („czarny” w walijskim) i dû („cień” w sindarińskim) czy calan, oznaczające w walijskim „pierwszy dzień”, a w sindarińskim „światło dzienne”.
Szczególnie interesujące są przypadki homonimii przy rozbieżnej semantyce: adan („ptaki” w walijskim, „człowiek” w sindarińskim), nen („niebo” w walijskim, „woda” w sindarińskim) czy nâr („pan” w walijskim, „słońce” w sindarińskim). Tego rodzaju relacje wskazują nie na prostą kalkę językową, lecz na świadome przetworzenie materiału celtyckiego w ramach autorskiej filologii Tolkiena.
Niektóre imiona pojawiające się w legendarium mają bezpośrednie odpowiedniki walijskie, jak Morwen („dziewczyna”), Bard („poeta”) czy Barahir („długobrody”). Tolkien traktował jednak te zapożyczenia jako punkt wyjścia do dalszej mitopoetyckiej elaboracji, a nie jako cel sam w sobie.
Elfy a Tuatha Dé Danann
Warstwa mitologiczna elfów Tolkiena wykazuje istotne podobieństwa do przedchrześcijańskich mitów irlandzkich, zwłaszcza do tradycji Tuatha Dé Danann — pradawnej rasy istot nadludzkich, które zamieszkiwały Irlandię przed przybyciem ludzi. Podobnie jak Tuatha Dé Danann, elfy są wyższe i potężniejsze od śmiertelników, odznaczają się nadzwyczajną urodą, odpornością na choroby oraz głęboką mądrością. Dysponują artefaktami, bronią i klejnotami, które dla ludzi mają charakter magiczny, a ich kultura opiera się na pieśni, poezji i muzyce.
W mitach celtyckich Tuatha Dé Danann ustępują miejsca ludziom, wycofując się do świata podziemnego lub „na ubocze rzeczywistości”. Tolkien wiernie odtwarza ten schemat w narracji o stopniowym zaniku elfów w Śródziemiu. Elfy opuszczają świat śmiertelników, udając się na Zachód, do Nieśmiertelnych Krain, podczas gdy ludzie przejmują dominację w świecie podlegającym czasowi i śmierci.
Sídhe i przestrzenie ukryte
Późniejsza tradycja irlandzka opisuje pozostałości Tuatha Dé Danann jako Aes Sídhe lub Sídhe — „lud wzgórz”, zamieszkujący kurhany, puste wzgórza i miejsca graniczne. Tolkien niemal dosłownie powtarza tę strukturę przestrzenną: resztki elfich społeczności żyją w ukrytych, odseparowanych enklawach — takich jak Lothlórien, Rivendell, Menegroth, Nargothrond czy Tol Eressëa.
Istotnym elementem wspólnym jest także odmienna percepcja czasu. Zarówno w mitach o Sídhe, jak i w narracjach Tolkiena, śmiertelnicy doświadczają w krainach nieśmiertelnych swoistej dezorientacji temporalnej, w której godziny mogą odpowiadać latom, a lata — chwilom. Motyw ten wzmacnia ontologiczną odrębność elfów i podkreśla graniczny charakter ich świata.
Nieśmiertelność i wybór
Zarówno elfy Tolkiena, jak i istoty celtyckie są nieśmiertelne w sensie potencjalnej nieskończoności życia, lecz nie w sensie absolutnej niezniszczalności. Mogą zostać zabite, a ich trwanie w świecie ludzi wiąże się z utratą części mocy. Tolkien rozwija ten motyw w sposób systematyczny: elfy stają wobec konieczności wyboru pomiędzy pozostaniem w świecie śmiertelników kosztem stopniowego zaniku a odejściem do krain poza czasem.
Zakończenie
Choć inspiracje celtyckie w legendarium Tolkiena są wyraźne, nie mają one charakteru prostego zapożyczenia. Tolkien przekształcił fragmentaryczne i często sprzeczne tradycje dotyczące Tuatha Dé Danann i Sídhe w spójną wizję cywilizacji elfów, wyposażonej w rozbudowaną historię, genealogie, języki i system wartości. Jego elfy są zatem nie rekonstrukcją mitów celtyckich, lecz ich twórczym rozwinięciem — zakorzenionym w filologii, mitologii i osobistej wyobraźni autora.
Przypisy
- J.R.R. Tolkien, Listy, listy dotyczące języka sindarińskiego.
- J.R.R. Tolkien, The Letters of J.R.R. Tolkien, red. H. Carpenter.
- T.A. Shippey, The Road to Middle-earth.
- T.A. Shippey, J.R.R. Tolkien: Author of the Century.
- M. Flieger, Splintered Light.
- P. Mac Cana, Celtic Mythology.
- R. Simek, Dictionary of Northern Mythology.
Bibliografia
- Flieger, V., Splintered Light: Logos and Language in Tolkien’s World.
- Mac Cana, P., Celtic Mythology.
- Shippey, T.A., The Road to Middle-earth.
- Shippey, T.A., J.R.R. Tolkien: Author of the Century.
- Simek, R., Dictionary of Northern Mythology.
- Tolkien, J.R.R., The Letters of J.R.R. Tolkien.
- Tolkien, J.R.R., The Silmarillion.
