Sméagol-Gollum: rozdwojona dusza, mit pierścienia i archetyp upadku

written by Anna Eldameldor Mokos

Sméagol–Gollum: antropologia upadku i ambiwalencja zła w Władcy Pierścieni

Postać Sméagola, znanego później jako Gollum, należy do najbardziej złożonych i wielowymiarowych figur moralnych w Władcy Pierścieni. W przeciwieństwie do jednoznacznych antagonistów, takich jak Sauron czy Nazgûle, Gollum nie reprezentuje zła absolutnego, lecz uosabia proces stopniowej degradacji istoty moralnej pod wpływem zewnętrznego czynnika — Jedynego Pierścienia. Tolkien konstruuje tę postać jako studium rozdarcia wewnętrznego, uzależnienia i utraty tożsamości, a nie jako prostą personifikację zła¹.

Pierwsze pojawienie się Golluma w Hobbicie ma charakter ograniczony i funkcjonalny: występuje on jako istota podziemna, budząca lęk nawet wśród goblinów, a jego rola sprowadza się do przeszkody na drodze Bilba Bagginsa oraz do wprowadzenia magicznego pierścienia jako elementu fabularnego². Dopiero w Władcy Pierścieni Tolkien rekonstruuje i pogłębia jego genezę: Sméagol okazuje się przedstawicielem Stoorów, jednego z trzech szczepów hobbitów, który po zamordowaniu kuzyna Déagola zostaje wygnany ze wspólnoty i stopniowo wynaturzony przez długotrwały kontakt z Pierścieniem³.

Wczesna funkcja pierścienia w Hobbicie przypomina klasyczny motyw literacki znany już ze starożytności — legendę o pierścieniu Gygesa z Państwa Platona, który zapewnia niewidzialność i bezkarność⁴. W momencie rozpoczęcia pracy nad Władcą Pierścieni Tolkien dokonał jednak zasadniczej reinterpretacji tego motywu: pierścień stał się Jedynym, narzędziem absolutnej dominacji, a konsekwencją tej decyzji było radykalne pogłębienie psychologii postaci Golluma, który przestał być marginalnym potworem, a stał się centralnym nośnikiem refleksji nad naturą zła i wolnej woli.

Ewolucja Sméagola wpisuje się w długą tradycję mitologiczną opowieści o przeklętych pierścieniach. W Sadze o Völsungach Fáfnir zabija ojca, by zawładnąć pierścieniem Andvaranaut, po czym ulega potwornej przemianie w smoka⁵. Analogicznie Sméagol, dokonawszy bratobójczego mordu, ulega stopniowej degradacji fizycznej i duchowej, stając się istotą ghulopodobną, żyjącą w izolacji i obsesji na punkcie „skarbu”. Zbliżony motyw odnaleźć można także w Völundarkviða, gdzie Sote, złodziej pierścienia, ukrywa się z łupem w odosobnieniu, by go strzec — podobnie jak Gollum zaszywa się w jaskiniach pod Górami Mglistymi⁶.

Psychologicznie Gollum wpisuje się w literacki archetyp „rozdwojonej jaźni”, znany z XIX-wiecznej literatury europejskiej. Jego wewnętrzny dialog między „Sméagolem” a „Gollumem” przywodzi na myśl takie figury jak doktor Jekyll i pan Hyde czy bohaterowie prozy Dickensa, u których rozdwojenie osobowości symbolizuje konflikt między sumieniem a popędem⁷. Znamienne jest przy tym użycie zaimków: gdy dominuje Sméagol, pojawia się forma „ja”; gdy władzę przejmuje Gollum — „my”, co sugeruje symbiotyczną relację między nosicielem a Pierścieniem oraz częściową utratę autonomii podmiotowej.

Mimo daleko posuniętej degradacji Gollum zachowuje pewne cechy pierwotnej, hobbickiej natury: skłonność do skrytości, brak ambicji politycznej i niechęć do otwartej dominacji. W przeciwieństwie do Saurona czy Sarumana nie dąży on do władzy nad innymi; jego pragnienie ogranicza się do posiadania Pierścienia jako obiektu obsesyjnego przywiązania. Ta cecha zbliża go raczej do figury skąpca znanej z literatury moralistycznej niż do klasycznego tyrana⁸.

Jednakże relacja ta jest iluzoryczna: to nie Gollum posiada Pierścień, lecz Pierścień posiada Golluma. Tolkien ukazuje w ten sposób mechanizm uzależnienia, w którym przedmiot staje się panem woli i tożsamości jednostki. Ambiwalentna rola Golluma w finale Władcy Pierścieni — zdradziecka, a zarazem zbawcza — stanowi konsekwencję tej konstrukcji. Jego upadek nie jest aktem heroizmu, lecz paradoksalnie staje się narzędziem realizacji Opatrzności, wpisując się w chrześcijańską wizję dobra, które potrafi posłużyć się nawet złem dla ostatecznego zbawienia świata⁹.

Przypisy

  1. Tom Shippey, The Road to Middle-earth.
  2. J.R.R. Tolkien, The Hobbit.
  3. J.R.R. Tolkien, The Lord of the Rings.
  4. Platon, Państwo, ks. II.
  5. Völsunga saga.
  6. Poetic Edda, Völundarkviða.
  7. Robert Louis Stevenson, Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde.
  8. Joseph Campbell, The Masks of God.
  9. J.R.R. Tolkien, The Letters of J.R.R. Tolkien.

Bibliografia

  • Flieger, Verlyn, Splintered Light.
  • Tolkien, J.R.R., The Hobbit.
  • Tolkien, J.R.R., The Lord of the Rings.
  • Tolkien, J.R.R., The Letters of J.R.R. Tolkien.
  • Shippey, Tom, The Road to Middle-earth.
  • Platon, Państwo.
  • Poetic Edda.
  • Völsunga saga.
  • Stevenson, R.L., Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde.
  • Campbell, Joseph, The Masks of God.