Sméagol–Gollum: antropologia upadku i ambiwalencja zła w Władcy Pierścieni
Postać Sméagola, znanego później jako Gollum, należy do najbardziej złożonych i wielowymiarowych figur moralnych w Władcy Pierścieni. W przeciwieństwie do jednoznacznych antagonistów, takich jak Sauron czy Nazgûle, Gollum nie reprezentuje zła absolutnego, lecz uosabia proces stopniowej degradacji istoty moralnej pod wpływem zewnętrznego czynnika — Jedynego Pierścienia. Tolkien konstruuje tę postać jako studium rozdarcia wewnętrznego, uzależnienia i utraty tożsamości, a nie jako prostą personifikację zła¹.
Pierwsze pojawienie się Golluma w Hobbicie ma charakter ograniczony i funkcjonalny: występuje on jako istota podziemna, budząca lęk nawet wśród goblinów, a jego rola sprowadza się do przeszkody na drodze Bilba Bagginsa oraz do wprowadzenia magicznego pierścienia jako elementu fabularnego². Dopiero w Władcy Pierścieni Tolkien rekonstruuje i pogłębia jego genezę: Sméagol okazuje się przedstawicielem Stoorów, jednego z trzech szczepów hobbitów, który po zamordowaniu kuzyna Déagola zostaje wygnany ze wspólnoty i stopniowo wynaturzony przez długotrwały kontakt z Pierścieniem³.
Wczesna funkcja pierścienia w Hobbicie przypomina klasyczny motyw literacki znany już ze starożytności — legendę o pierścieniu Gygesa z Państwa Platona, który zapewnia niewidzialność i bezkarność⁴. W momencie rozpoczęcia pracy nad Władcą Pierścieni Tolkien dokonał jednak zasadniczej reinterpretacji tego motywu: pierścień stał się Jedynym, narzędziem absolutnej dominacji, a konsekwencją tej decyzji było radykalne pogłębienie psychologii postaci Golluma, który przestał być marginalnym potworem, a stał się centralnym nośnikiem refleksji nad naturą zła i wolnej woli.
Ewolucja Sméagola wpisuje się w długą tradycję mitologiczną opowieści o przeklętych pierścieniach. W Sadze o Völsungach Fáfnir zabija ojca, by zawładnąć pierścieniem Andvaranaut, po czym ulega potwornej przemianie w smoka⁵. Analogicznie Sméagol, dokonawszy bratobójczego mordu, ulega stopniowej degradacji fizycznej i duchowej, stając się istotą ghulopodobną, żyjącą w izolacji i obsesji na punkcie „skarbu”. Zbliżony motyw odnaleźć można także w Völundarkviða, gdzie Sote, złodziej pierścienia, ukrywa się z łupem w odosobnieniu, by go strzec — podobnie jak Gollum zaszywa się w jaskiniach pod Górami Mglistymi⁶.
Psychologicznie Gollum wpisuje się w literacki archetyp „rozdwojonej jaźni”, znany z XIX-wiecznej literatury europejskiej. Jego wewnętrzny dialog między „Sméagolem” a „Gollumem” przywodzi na myśl takie figury jak doktor Jekyll i pan Hyde czy bohaterowie prozy Dickensa, u których rozdwojenie osobowości symbolizuje konflikt między sumieniem a popędem⁷. Znamienne jest przy tym użycie zaimków: gdy dominuje Sméagol, pojawia się forma „ja”; gdy władzę przejmuje Gollum — „my”, co sugeruje symbiotyczną relację między nosicielem a Pierścieniem oraz częściową utratę autonomii podmiotowej.
Mimo daleko posuniętej degradacji Gollum zachowuje pewne cechy pierwotnej, hobbickiej natury: skłonność do skrytości, brak ambicji politycznej i niechęć do otwartej dominacji. W przeciwieństwie do Saurona czy Sarumana nie dąży on do władzy nad innymi; jego pragnienie ogranicza się do posiadania Pierścienia jako obiektu obsesyjnego przywiązania. Ta cecha zbliża go raczej do figury skąpca znanej z literatury moralistycznej niż do klasycznego tyrana⁸.
Jednakże relacja ta jest iluzoryczna: to nie Gollum posiada Pierścień, lecz Pierścień posiada Golluma. Tolkien ukazuje w ten sposób mechanizm uzależnienia, w którym przedmiot staje się panem woli i tożsamości jednostki. Ambiwalentna rola Golluma w finale Władcy Pierścieni — zdradziecka, a zarazem zbawcza — stanowi konsekwencję tej konstrukcji. Jego upadek nie jest aktem heroizmu, lecz paradoksalnie staje się narzędziem realizacji Opatrzności, wpisując się w chrześcijańską wizję dobra, które potrafi posłużyć się nawet złem dla ostatecznego zbawienia świata⁹.
Przypisy
- Tom Shippey, The Road to Middle-earth.
- J.R.R. Tolkien, The Hobbit.
- J.R.R. Tolkien, The Lord of the Rings.
- Platon, Państwo, ks. II.
- Völsunga saga.
- Poetic Edda, Völundarkviða.
- Robert Louis Stevenson, Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde.
- Joseph Campbell, The Masks of God.
- J.R.R. Tolkien, The Letters of J.R.R. Tolkien.
Bibliografia
- Flieger, Verlyn, Splintered Light.
- Tolkien, J.R.R., The Hobbit.
- Tolkien, J.R.R., The Lord of the Rings.
- Tolkien, J.R.R., The Letters of J.R.R. Tolkien.
- Shippey, Tom, The Road to Middle-earth.
- Platon, Państwo.
- Poetic Edda.
- Völsunga saga.
- Stevenson, R.L., Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde.
- Campbell, Joseph, The Masks of God.
