Saga Völsunga: narodziny pierścienia i nordyckiego archetypu bohatera

Saga Völsungów jako genealogia mitu pierścienia

Sagę Völsungów otwiera opowieść o Sigim, śmiertelnym synu Odyna, który – według tradycji eddaicznej – po wygnaniu i licznych wojnach obejmuje władzę nad Hunami¹. Już na tym etapie narracji ujawnia się charakterystyczne dla mitologii nordyckiej połączenie genealogii królewskiej z ingerencją boską: ród Völsungów nie wywodzi swej legitymizacji wyłącznie z sukcesji politycznej, lecz z bezpośredniego pokrewieństwa z bogiem.

Syn Sigiego, Rerir, dziedziczy władzę, lecz przez długi czas pozostaje bezpotomny. Motyw cudownego poczęcia – typowy dla narracji mitycznych – zostaje tu wprowadzony poprzez interwencję Odyna i Frigg, którzy posyłają kruka niosącego jabłko płodności². Spożycie owocu przez królową skutkuje niezwykle długą ciążą, zakończoną narodzinami Völsunga poprzez akt chirurgiczny, co nadaje narodzinom charakter graniczny i sakralny. Völsung staje się założycielem dynastii, a jego nadludzka postura i płodność (dziesięciu synów i jedna córka) podkreślają wyjątkowość rodu.

Centralnym momentem inicjacyjnym sagi jest epizod z mieczem wbitym w pień dębu Branstocka, rosnącego pośrodku sali Völsungów. Anonimowy, jednooki starzec – jednoznacznie identyfikowany z Odynem – pozostawia broń, którą zdoła wydobyć wyłącznie Sigmundr³. Motyw ten, szeroko rozpowszechniony w tradycji indoeuropejskiej, łączy ideę boskiego wyboru z prawem do władzy i zapowiada przyszłą funkcję bohatera jako nosiciela przeznaczenia. Miecz nie jest tu jedynie narzędziem walki, lecz materialnym znakiem relacji między bogiem a wybranym rodem.

Tragiczny zwrot narracji następuje wraz ze zdradą zięcia Völsunga, który morduje króla i skazuje jego synów na śmierć. Epizod z wilkołakiem – w istocie czarownicą przybierającą postać bestii – wpisuje sagę w obszar archaicznych wyobrażeń o granicy między człowiekiem a potworem⁴. Ocalenie Sigmunda i jego akt brutalnej odwagi inicjują długą sekwencję zemsty, klątw i destrukcji, która stanie się osią całego cyklu Völsungów.

Pierścień Andvariego i struktura klątwy

Najistotniejszym dla dalszej tradycji elementem Sagi Völsungów jest jednak motyw pierścienia Andvariego (Andvarinaut). Epos nie ogranicza się do heroicznej kroniki rodu, lecz pełni funkcję genealogii mitu pierścienia – artefaktu, który łączy bogactwo z nieuchronną zgubą. Nazwa Andvarinaut bywa interpretowana jako „narzędzie” lub „warsztat” Andvariego, co nadaje pierścieniowi wymiar losotwórczy: złoto nie jest neutralnym bogactwem, lecz medium przeznaczenia⁵.

Pierścień Andvariego stanowi ziemski odpowiednik boskiego Draupnira, pierścienia Odyna, jednak w formie zdegradowanej i skażonej klątwą. Podczas gdy Draupnir symbolizuje płodność i porządek kosmiczny, Andvarinaut przenosi ciężar tej mocy w sferę ludzką, gdzie prowadzi do destrukcji. Każdy kolejny posiadacz pierścienia – od Andvariego, przez Fáfnira, Sigurda, aż po ród Gjukungów – doświadcza tej samej logiki: bogactwo rodzi zdradę, a sława przyspiesza upadek.

Saga śledzi losy rodu aż do postaci Sigurda Fáfnisbany, Pogromcy Smoka, którego czyn wpisuje się w uniwersalny archetyp herosa zabijającego strażnika skarbu. Jednak w przeciwieństwie do wielu mitów inicjacyjnych, zwycięstwo nad potworem nie przynosi tu trwałej harmonii. Przeciwnie – staje się kolejnym etapem realizacji klątwy.

Charakter kompozycyjny sagi

Należy podkreślić, że Saga Völsungów nie jest dziełem jednorodnym. Jej obecna forma, utrwalona w XIII wieku, stanowi kompilację kilkudziesięciu wątków przekazywanych wcześniej w tradycji ustnej⁶. Wielogłosowość źródeł tłumaczy pewne nieregularności narracyjne, jednak rdzeń mitu pozostaje spójny: historia rodu, pierścienia i nieuchronnego losu.

Snorri Sturluson zauważa w Eddzie Młodszej, że imię Nibelungów stało się synonimem złota i przeklętego skarbu⁷. We wczesnych warstwach tradycji Völsungowie i Gjukungowie tworzyli jedną dynastię; ich późniejsze rozdzielenie w pieśniach nie zatarło wspólnej symboliki pierścienia jako osi narracyjnej. W tym sensie Saga Völsungów stanowi matrycę dla późniejszych realizacji mitu pierścienia w literaturze europejskiej – od Pieśni o Nibelungach po dzieła J.R.R. Tolkiena.

Konkluzja

Sagę Völsungów można zatem czytać nie tylko jako heroiczny epos, lecz jako metafizyczną refleksję nad władzą, bogactwem i losem. Jej znaczenie polega na ustanowieniu archetypu pierścienia jako przedmiotu ambiwalentnego: źródła chwały i jednocześnie nośnika klątwy. Archetyp ten, przekształcony i zreinterpretowany, stanie się jednym z fundamentów nowoczesnej mitopoei, w tym legendarium Tolkiena, gdzie pierścień zachowuje swą funkcję probierza moralnego i katalizatora historii.

Przypisy

Völsunga saga, rozdz. 1.
Tamże, rozdz. 2.
Tamże, rozdz. 3.
J. Lindow, Norse Mythology: A Guide to Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs.
R. Simek, Dictionary of Northern Mythology.
T. Shippey, Roots and Branches.
Snorri Sturluson, Edda prozaiczna, Skáldskaparmál.

Bibliografia

Lindow, John, Norse Mythology: A Guide to Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs.
Simek, Rudolf, Dictionary of Northern Mythology.
Snorri Sturluson, Edda prozaiczna.
Völsunga saga, wydania krytyczne.
Shippey, Tom, Roots and Branches.
Tolkien, J.R.R., The Legend of Sigurd and Gudrún.