Odzyskać Pierścień: Tolkien wobec Wagnera, mitu i moralnego kryzysu XX wieku

written by Anna Eldameldor Mokos

Pierścień w tradycji Wagnerowskiej i jego reinterpretacja w legendarium J.R.R. Tolkiena

W XIX wieku Richard Wagner jako jeden z pierwszych twórców nowoczesnych dostrzegł centralną rolę motywu pierścienia w mitologicznych tradycjach ludów Europy, w szczególności w kręgu germańskim. W monumentalnym cyklu operowym Der Ring des Nibelungen wykorzystał pierścień nie tylko jako kluczowy element narracyjny, lecz także jako symbol władzy, dziedzictwa i tożsamości, osadzony w kontekście rodzącej się nowoczesnej świadomości narodowej Niemiec. Wagnerowski pierścień, wywiedziony z tradycji Pieśni o Nibelungach i nordyckich sag, został obdarzony znaczeniem politycznym i historiozoficznym, które dalece wykraczało poza ramy mitu heroicznego¹.

W XX wieku recepcja twórczości Wagnera uległa jednak zasadniczemu przesunięciu. Jego muzyka, a zwłaszcza Pierścień Nibelunga, została silnie powiązana z ideologią narodowosocjalistyczną oraz symboliką Trzeciej Rzeszy. W powszechnej świadomości kulturowej dzieło to zaczęło funkcjonować jako emblemat niemieckiego imperializmu i totalitarnej wizji władzy, niezależnie od stopnia bezpośredniej odpowiedzialności samego kompozytora za późniejsze ideologiczne nadużycia².

Wagner, ideologia i mit pierścienia

Z perspektywy J.R.R. Tolkiena zawłaszczenie mitu pierścienia przez narodowy socjalizm oznaczało jego głębokie wypaczenie. Tolkien, filolog i znawca mitów północnoeuropejskich, postrzegał tradycję germańską jako dziedzictwo moralnie złożone, lecz zasadniczo szlachetne, zakorzenione w etosie odwagi, wierności i odpowiedzialności. Ideologiczne wykorzystanie Wagnerowskiej wizji pierścienia – utożsamionej z dążeniem do absolutnej władzy – jawiło mu się jako zniszczenie tego, co określał mianem „szlachetnego ducha północy”³.

Choć Tolkien uznawał geniusz Wagnera jako kompozytora, był jednocześnie głęboko krytyczny wobec jego poglądów ideowych. Antysemityzm Wagnera oraz jego związki z myślą Arthura de Gobineau, autora teorii rasowych, stały w jawnej sprzeczności z przekonaniami Tolkiena, który rasizm biologiczny uznawał za koncepcję intelektualnie błędną i moralnie odrażającą. Krytyka ta obejmowała również późniejszych interpretatorów Wagnera, którzy uczynili z jego dzieła narzędzie propagandy⁴.

Tolkien wobec mitu władzy

Tolkien bardzo wcześnie dostrzegł, że nazistowska fascynacja Pierścieniem Nibelunga wynikała przede wszystkim z idealizacji władzy jako celu samego w sobie. W przeciwieństwie do tego stanowiska, Tolkien – ukształtowany przez doświadczenie I wojny światowej – postrzegał dążenie do władzy absolutnej jako zasadnicze źródło zła moralnego. W jego rozumieniu nawet człowiek zasadniczo dobry, sięgając po narzędzia dominacji, ulega wewnętrznemu skażeniu. To przekonanie stało się jednym z fundamentów Władcy Pierścieni⁵.

Nie oznacza to, że Tolkien tworzył swoje dzieło jako bezpośrednią polemikę polityczną. Sam autor stanowczo odrzucał alegoryczne odczytania swojej twórczości. Niemniej jednak w listach z okresu II wojny światowej wielokrotnie podkreślał swoją niechęć wobec Adolfa Hitlera, którego postrzegał jako postać niszczącą i kompromitującą dziedzictwo kulturowe Europy Północnej. W tym sensie Władca Pierścieni może być odczytywany jako próba „odzyskania” mitu pierścienia i przywrócenia mu sensu etycznego⁶.

Odwrócenie mitu pierścienia

Najistotniejszą różnicą pomiędzy Wagnerowską a Tolkienowską wizją pierścienia jest ich odmienna struktura moralna. W Pierścieniu Nibelunga zdobycie pierścienia oznacza kulminację dążenia do władzy, nawet jeśli prowadzi ono do katastrofy. U Tolkiena natomiast osią fabuły staje się akt wyrzeczenia: pierścień nie zostaje zdobyty ani przejęty, lecz unicestwiony. Bohater wyprawy nie triumfuje poprzez zawłaszczenie mocy, lecz poprzez jej odrzucenie.

Ten gest stanowi radykalne odwrócenie tradycji „epoki żelaza”, w której zwycięstwo utożsamiano z dominacją siły. Tolkien przekształca mit pierścienia w opowieść o granicach ludzkiej odpowiedzialności, o konieczności rezygnacji z narzędzi absolutnej władzy nawet wtedy, gdy mogłyby przynieść szybkie zwycięstwo⁷.

Zakończenie

Rozpoczynając w 1937 roku pracę nad Władcą Pierścieni, Tolkien nie mógł przewidzieć, jak dramatycznie historia XX wieku potwierdzi aktualność jego mitu. Jedyny Pierścień stał się symbolem mocy, która zanieczyszcza zarówno moralnie, jak i fizycznie – metaforą zdolną pomieścić doświadczenie totalnej wojny, ideologii masowego rażenia i technologicznej destrukcji. W tym sensie Tolkienowska reinterpretacja mitu pierścienia stanowi jedną z najważniejszych prób etycznego przemyślenia dziedzictwa europejskiej mitologii w obliczu nowoczesności.

Przypisy

  1. R. Wagner, Der Ring des Nibelungen; por. J. Grimley, Richard Wagner and the Modern World.
  2. A. Spotts, Hitler and the Power of Aesthetics.
  3. J.R.R. Tolkien, The Letters of J.R.R. Tolkien, red. H. Carpenter.
  4. G. Mosse, The Crisis of German Ideology.
  5. T.A. Shippey, J.R.R. Tolkien: Author of the Century.
  6. H. Carpenter, J.R.R. Tolkien: A Biography.
  7. V. Flieger, Splintered Light: Logos and Language in Tolkien’s World.

Bibliografia

  • Carpenter, H., J.R.R. Tolkien: A Biography.
  • Flieger, V., Splintered Light: Logos and Language in Tolkien’s World.
  • Grimley, J., Richard Wagner and the Modern World.
  • Mosse, G., The Crisis of German Ideology.
  • Shippey, T.A., J.R.R. Tolkien: Author of the Century.
  • Tolkien, J.R.R., The Lord of the Rings.
  • Tolkien, J.R.R., The Letters of J.R.R. Tolkien.
  • Wagner, R., Der Ring des Nibelungen.