Pierścień w tradycji Wagnerowskiej i jego reinterpretacja w legendarium J.R.R. Tolkiena
W XIX wieku Richard Wagner jako jeden z pierwszych twórców nowoczesnych dostrzegł centralną rolę motywu pierścienia w mitologicznych tradycjach ludów Europy, w szczególności w kręgu germańskim. W monumentalnym cyklu operowym Der Ring des Nibelungen wykorzystał pierścień nie tylko jako kluczowy element narracyjny, lecz także jako symbol władzy, dziedzictwa i tożsamości, osadzony w kontekście rodzącej się nowoczesnej świadomości narodowej Niemiec. Wagnerowski pierścień, wywiedziony z tradycji Pieśni o Nibelungach i nordyckich sag, został obdarzony znaczeniem politycznym i historiozoficznym, które dalece wykraczało poza ramy mitu heroicznego¹.
W XX wieku recepcja twórczości Wagnera uległa jednak zasadniczemu przesunięciu. Jego muzyka, a zwłaszcza Pierścień Nibelunga, została silnie powiązana z ideologią narodowosocjalistyczną oraz symboliką Trzeciej Rzeszy. W powszechnej świadomości kulturowej dzieło to zaczęło funkcjonować jako emblemat niemieckiego imperializmu i totalitarnej wizji władzy, niezależnie od stopnia bezpośredniej odpowiedzialności samego kompozytora za późniejsze ideologiczne nadużycia².
Wagner, ideologia i mit pierścienia
Z perspektywy J.R.R. Tolkiena zawłaszczenie mitu pierścienia przez narodowy socjalizm oznaczało jego głębokie wypaczenie. Tolkien, filolog i znawca mitów północnoeuropejskich, postrzegał tradycję germańską jako dziedzictwo moralnie złożone, lecz zasadniczo szlachetne, zakorzenione w etosie odwagi, wierności i odpowiedzialności. Ideologiczne wykorzystanie Wagnerowskiej wizji pierścienia – utożsamionej z dążeniem do absolutnej władzy – jawiło mu się jako zniszczenie tego, co określał mianem „szlachetnego ducha północy”³.
Choć Tolkien uznawał geniusz Wagnera jako kompozytora, był jednocześnie głęboko krytyczny wobec jego poglądów ideowych. Antysemityzm Wagnera oraz jego związki z myślą Arthura de Gobineau, autora teorii rasowych, stały w jawnej sprzeczności z przekonaniami Tolkiena, który rasizm biologiczny uznawał za koncepcję intelektualnie błędną i moralnie odrażającą. Krytyka ta obejmowała również późniejszych interpretatorów Wagnera, którzy uczynili z jego dzieła narzędzie propagandy⁴.
Tolkien wobec mitu władzy
Tolkien bardzo wcześnie dostrzegł, że nazistowska fascynacja Pierścieniem Nibelunga wynikała przede wszystkim z idealizacji władzy jako celu samego w sobie. W przeciwieństwie do tego stanowiska, Tolkien – ukształtowany przez doświadczenie I wojny światowej – postrzegał dążenie do władzy absolutnej jako zasadnicze źródło zła moralnego. W jego rozumieniu nawet człowiek zasadniczo dobry, sięgając po narzędzia dominacji, ulega wewnętrznemu skażeniu. To przekonanie stało się jednym z fundamentów Władcy Pierścieni⁵.
Nie oznacza to, że Tolkien tworzył swoje dzieło jako bezpośrednią polemikę polityczną. Sam autor stanowczo odrzucał alegoryczne odczytania swojej twórczości. Niemniej jednak w listach z okresu II wojny światowej wielokrotnie podkreślał swoją niechęć wobec Adolfa Hitlera, którego postrzegał jako postać niszczącą i kompromitującą dziedzictwo kulturowe Europy Północnej. W tym sensie Władca Pierścieni może być odczytywany jako próba „odzyskania” mitu pierścienia i przywrócenia mu sensu etycznego⁶.
Odwrócenie mitu pierścienia
Najistotniejszą różnicą pomiędzy Wagnerowską a Tolkienowską wizją pierścienia jest ich odmienna struktura moralna. W Pierścieniu Nibelunga zdobycie pierścienia oznacza kulminację dążenia do władzy, nawet jeśli prowadzi ono do katastrofy. U Tolkiena natomiast osią fabuły staje się akt wyrzeczenia: pierścień nie zostaje zdobyty ani przejęty, lecz unicestwiony. Bohater wyprawy nie triumfuje poprzez zawłaszczenie mocy, lecz poprzez jej odrzucenie.
Ten gest stanowi radykalne odwrócenie tradycji „epoki żelaza”, w której zwycięstwo utożsamiano z dominacją siły. Tolkien przekształca mit pierścienia w opowieść o granicach ludzkiej odpowiedzialności, o konieczności rezygnacji z narzędzi absolutnej władzy nawet wtedy, gdy mogłyby przynieść szybkie zwycięstwo⁷.
Zakończenie
Rozpoczynając w 1937 roku pracę nad Władcą Pierścieni, Tolkien nie mógł przewidzieć, jak dramatycznie historia XX wieku potwierdzi aktualność jego mitu. Jedyny Pierścień stał się symbolem mocy, która zanieczyszcza zarówno moralnie, jak i fizycznie – metaforą zdolną pomieścić doświadczenie totalnej wojny, ideologii masowego rażenia i technologicznej destrukcji. W tym sensie Tolkienowska reinterpretacja mitu pierścienia stanowi jedną z najważniejszych prób etycznego przemyślenia dziedzictwa europejskiej mitologii w obliczu nowoczesności.
Przypisy
- R. Wagner, Der Ring des Nibelungen; por. J. Grimley, Richard Wagner and the Modern World.
- A. Spotts, Hitler and the Power of Aesthetics.
- J.R.R. Tolkien, The Letters of J.R.R. Tolkien, red. H. Carpenter.
- G. Mosse, The Crisis of German Ideology.
- T.A. Shippey, J.R.R. Tolkien: Author of the Century.
- H. Carpenter, J.R.R. Tolkien: A Biography.
- V. Flieger, Splintered Light: Logos and Language in Tolkien’s World.
Bibliografia
- Carpenter, H., J.R.R. Tolkien: A Biography.
- Flieger, V., Splintered Light: Logos and Language in Tolkien’s World.
- Grimley, J., Richard Wagner and the Modern World.
- Mosse, G., The Crisis of German Ideology.
- Shippey, T.A., J.R.R. Tolkien: Author of the Century.
- Tolkien, J.R.R., The Lord of the Rings.
- Tolkien, J.R.R., The Letters of J.R.R. Tolkien.
- Wagner, R., Der Ring des Nibelungen.
