W Hobbicie narrator ostrzega czytelnika, że Góry Mgliste są niebezpieczne z powodu hord „goblinów, hobgoblinów i orków najgorszego gatunku”. Sformułowanie to jest niemal tautologiczne, gdyż wszystkie te istoty to w istocie ta sama rasa, określana różnymi nazwami. Jak wyjaśnia sam Tolkien w przedmowie do Władcy Pierścieni: „Ork nie jest słowem angielskim. Występuje w jednym lub dwóch miejscach [w Hobbicie], ale zazwyczaj tłumaczy się je jako goblin (lub hobgoblin w przypadku większych odmian).”
Orkowie w Śródziemiu pozostają zawsze złowrogą piechotą Mrocznych Władców – Morgotha i Saurona. Jednak historia wydawnicza sprawiła, że czytelnicy po raz pierwszy zetknęli się z nimi pod nazwą „goblinów”. W kontekście dziecięcej baśni, jaką pierwotnie miał być Hobbit, Tolkien złagodził grozę swoich potworów, sięgając po nazwę budzącą bardziej psotne, a nawet komiczne skojarzenia.
W liście autor wskazał źródło inspiracji: „Nie opierają się one na moich bezpośrednich doświadczeniach; ale, jak sądzę, wiele zawdzięczają tradycji goblinów… zwłaszcza takiej, jaka pojawia się u George’a MacDonalda.” Chodzi tu o powieść szkockiego pisarza Księżniczka i goblin (1872). Krótka piosenka z tej książki, zaczynająca się od słów: „Dawno temu żył goblin w norze…”, wyraźnie koresponduje z pierwszym zdaniem Hobbita: „W norze w ziemi mieszkał hobbit.” Obie istoty – goblin i hobbit – są mieszkańcami podziemnych nor, choć ich natury są skrajnie różne.
W Hobbicie gobliny stanowią poważne zagrożenie dla bohaterów. Ich świat ukazany jest w baśniowej geografii, pełnej archetypicznych nazw: Wzgórze, Woda, Shire, Ostatni Most, Leśna Rzeka czy Samotna Góra. W tej konwencji pojawia się Wielki Goblin, władca Miasta Goblinów. W późniejszych latach Tolkien rozważał, czy nie był on – podobnie jak Boldog, kapitan orków Angbandu – pomniejszym Mają, który przybrał orkową hroa. Podobny status można przypisać jedynym goblinom z Hobbita noszącym imiona: Bolgowi, wodzowi goblinów w Bitwie Pięciu Armii, oraz jego ojcu, Azogowi, który zginął podczas Wojny Krasnoludów z Orkami.
Genealogia tolkienowskich goblinów wpisuje się w szeroką międzykulturową tradycję. Ich cechy odnajdujemy w germańskich koboldach, nordyckich trollach, brytyjskich bugbearach i redcapach, czy wreszcie w azjatyckich odpowiednikach: chińskich kwee kia, malajskich toyol czy kambodżańskim cohen kroh. Wszystkie te istoty funkcjonują jako złowrogie duchy lub zjawy ożywiające martwe ciała.
Czytelnik, który przechodzi od Hobbita do bardziej mrocznego Władcy Pierścieni i epickiego Silmarillionu, dostrzega wyraźną przemianę: gobliny stają się orkowie, a groteskowość ustępuje miejsca absolutnemu złu. Ten proces przypomina ewolucję germańskich koboldów – od figlarnych duszków domowych po złowrogie duchy kopalń. Etymologia metalu kobaltu, którego nazwa wywodzi się od „koboldów”, świadczy o tym, jak głęboko ten motyw zakorzenił się w europejskiej wyobraźni.
Wreszcie, w XXV wieku Trzeciej Ery, pojawiają się Uruk-hai – potężniejsza rasa orkowych żołnierzy, zdolnych do walki w pełnym świetle dnia. Tolkienowscy badacze sugerują, że inspiracją mogła być lektura Jordanesa, historyka z VI wieku, który opisywał Hunów jako „ledwie ludzkich”: o śniadej cerze, z przerażającymi oczami i okrucieństwem dzikich bestii. Porównanie Hunów do Uruk-hai nasuwa się niemal automatycznie: oba ludy zagrażają cywilizacji (Rzymowi bądź Gondorowi) w olbrzymiej liczbie, walcząc u boku innych barbarzyńskich sprzymierzeńców.
W ten sposób ewolucja goblinów w orków, a następnie w Uruk-hai, stanowi przykład mistrzowskiego przekształcenia przez Tolkiena bogatej tradycji folklorystycznej, mitologicznej i historycznej w unikalny element jego legendarium.
Prenumerata daje dostęp do tekstów…
Patronite daje mi oddech, czas i niezależność…
Jeśli czujesz, że to, co robię, ma sens — możesz być częścią tej drogi…
Źródła: The Dark Powers of Tolkien by David Day
