Od Gimliego do Mordoru: nordyckie archetypy Ragnaröku w mitologii Tolkiena

Listen to this article

Spis treści

Wstęp i założenia metodologiczne

Motyw Ragnaröku należy do najbardziej nośnych struktur wyobraźni nordyckiej: stanowi zarazem mit końca i mit ponownego początku, łącząc katastrofę kosmiczną z ideą odnowy świata oraz przekształceń porządku moralnego. W nowoczesnej mitopoetyce J.R.R. Tolkiena echo tej struktury powraca wielokrotnie — nie w formie prostego zapożyczenia, lecz jako twórcze przetworzenie archetypów eschatologicznych, które organizują opowieść o dziejach Ardy, cykliczności zagrożeń oraz powrotach zła w coraz bardziej „wtórnych” i systemowych postaciach.

Celem niniejszej pracy jest analiza wybranych nordyckich archetypów Ragnaröku obecnych w legendarium Tolkiena, ze szczególnym uwzględnieniem: (1) napięcia między wizją odnowy a doświadczeniem niepełnego oczyszczenia świata po katastrofie; (2) funkcji mitu o pierścieniu jako narzędzia legitymizacji lub koncentracji władzy (Draupnir – Jedyny Pierścień); (3) tolkienowskiej koncepcji zła jako wtórnego, imitacyjnego i ontologicznie niepełnego, a przez to zdolnego do powrotu w zmienionej formie. Praca śledzi przejście od „złotej sali” (Gimli) jako figury schronienia i moralnej selekcji w wizji postkatastroficznej do „Mordoru” jako figury trwałego rezerwuaru zła, które nie zostaje unicestwione, lecz reorganizuje się i powraca.

Podstawą metodologiczną jest podejście porównawczo-mitograficzne, łączące analizę motywów (motif studies) z lekturą intertekstualną. Wykorzystane zostają narzędzia filologiczne (w zakresie pracy ze źródłami staronordyckimi i ich przekładami), literaturoznawcze (analiza funkcji narracyjnej i symbolicznej), a także perspektywa historii idei (zwłaszcza w odniesieniu do kategorii eschatologii, władzy, daru oraz privatio boni). Procedura badawcza ma charakter jakościowy: nie zmierza do ustalenia „jednego” źródła inspiracji, lecz do rekonstrukcji pola powiązań, analogii i przesunięć semantycznych, dzięki którym Tolkien przekształca nordyckie archetypy w elementy własnego projektu mitopoetyckiego.

Teza

Tezą pracy jest stwierdzenie, że Tolkien przejmuje z tradycji nordyckiej strukturę Ragnaröku jako modelu końca epoki, lecz przesuwa jej sens: zamiast świata oczyszczonego i domkniętego moralnie proponuje świat „po katastrofie” jako przestrzeń kruchą, historyczną i obciążoną pamięcią zła — zło nie zostaje definitywnie unicestwione, lecz przechodzi transformację (od buntu pierwotnego ku tyranii systemowej). W tym ujęciu tolkienowskie archetypy Ragnaröku prowadzą nie ku eschatologicznemu spełnieniu, ale ku etyce czujności, odpowiedzialności i niepełnego zwycięstwa dobra.

Po Ragnaröku: wizje odnowy i powrotu zła w mitologii nordyckiej i legendarium Tolkiena

W mitologii nordyckiej oraz islandzkiej eschatologiczny kataklizm Ragnaröku nie oznacza absolutnej anihilacji kosmosu ani definitywnego końca historii świata. Przeciwnie, proroczy poemat eddyjski Völuspá kreśli wizję cykliczną, w której zagłada Midgardu staje się warunkiem jego przyszłej odnowy. Po pożodze świata, spowodowanej przez ogniste moce Muspelheimu oraz ostateczne starcie bogów i potworów, ziemia wyłania się ponownie z mórz — zielona, oczyszczona i gotowa na nowy początek.

Jednym z kluczowych motywów tej postkatastroficznej rzeczywistości jest wizja powstania wspaniałej złotej sali w krainie Gimli, określanej jako miejsce schronienia dla sprawiedliwych po końcu dziejów. Sama nazwa Gimli bywa interpretowana jako „schron”, „osłona” lub „ochrona przed ogniem”, co symbolicznie wiąże ją z doświadczeniem ognistej apokalipsy Ragnaröku. Sala ta jawi się jako przestrzeń światła, porządku i moralnej nagrody — miejsce przeznaczone dla tych, którzy przetrwali kosmiczną katastrofę nie tylko fizycznie, lecz również etycznie.

W badaniach nad Völuspá wielokrotnie podkreślano, że wizja Gimli nosi wyraźne ślady wpływów chrześcijańskiej eschatologii: idei sądu po końcu czasów, selekcji moralnej oraz nagrody w postaci wiecznego pokoju i światła. Jest to element obcy starszym, bardziej archaicznym warstwom mitologii nordyckiej, w których dominował fatalizm oraz nieuchronność zagłady nawet dla bogów. Tym samym Ragnarök, w wersji znanej z Eddy poetyckiej, jawi się jako mit przejściowy — oscylujący między pogańską wizją cyklicznego kosmosu a chrześcijańskim wyobrażeniem historii zbawienia.

J.R.R. Tolkien, tworząc własne legendarium, świadomie nawiązuje do struktury Ragnaröku, lecz dokonuje istotnego przesunięcia akcentów interpretacyjnych. Odpowiednikiem nordyckiej apokalipsy w jego mitologii jest Wojna Gniewu — finał Pierwszej Ery, który kończy się zatopieniem Beleriandu oraz ostatecznym unicestwieniem potęgi Morgotha. Kataklizm ten, podobnie jak Ragnarök, ma charakter totalny: niszczy dawny porządek świata i wymusza radykalną zmianę geograficzną, polityczną i duchową.

W przeciwieństwie jednak do wizji znanej z Völuspá, Tolkien nie wprowadza jednoznacznej figury „sali sprawiedliwych” — trwałego, eschatologicznego schronienia, w którym ocaleni mogliby znaleźć ostateczne bezpieczeństwo. Uchodźcy kataklizmu — Eldarowie i Ludzie — zostają zmuszeni do migracji na wschód, do Lindonu, Eriadoru oraz krain położonych między Morzem a Górami Mglistymi. Ocalenie ma tu charakter historyczny, prowizoryczny i kruchy, a nie definitywny i transcendentny. Świat po Wojnie Gniewu nie jest światem odkupionym, lecz światem osłabionym — naznaczonym pamięcią zła i stratą dawnej harmonii.

Co szczególnie istotne, wśród ocalałych z Wojny Gniewu znajdują się nie tylko ofiary Morgotha, lecz również jego dawni słudzy. Tolkien wyraźnie zaznacza, że „wiele zła umknęło zagładzie”, kryjąc się w najgłębszych jaskiniach świata. Najpotężniejszym z tych ocaleńców jest Sauron Gorthaur, dawny Majar Morgotha, który w Drugiej Erze wyłania się jako nowy Mroczny Władca. Jego przetrwanie i późniejsza aktywność stanowią zasadniczą różnicę między tolkienowską wizją końca epoki a nordyckim Ragnarökiem.

Tym samym Tolkien świadomie zrywa z ideą świata całkowicie oczyszczonego po apokalipsie. Zło nie zostaje unicestwione raz na zawsze, lecz przechodzi transformację: z pierwotnego, chaotycznego buntu Morgotha w bardziej uporządkowaną, racjonalną i systemową tyranię Saurona. Historia Ardy nie zmierza ku ostatecznemu domknięciu, lecz ku powtarzalności konfliktów, w których każda odnowa niesie w sobie zalążek kolejnego upadku. W tej perspektywie Tolkien proponuje wizję głęboko antyutopijną: świat po katastrofie nie jest rajem ani moralnym finałem dziejów, lecz przestrzenią odpowiedzialności, pamięci i nieustannej czujności wobec powracającego zła.

Sauron i dziedzictwo mitu o pierścieniu

Konstruując postać Saurona, J.R.R. Tolkien sięga do szerokiego spektrum tradycji mitologicznych i literackich związanych z motywem pierścienia jako nośnika władzy, pamięci oraz legitymizacji porządku świata. Motyw ten obecny jest zarówno w mitologiach indoeuropejskich — celtyckiej, greckiej, germańskiej i fińskiej — jak i w tradycji nordyckiej, która odegrała szczególnie istotną rolę w wyobraźni mitopoetyckiej Tolkiena. Pierścień funkcjonuje w tych systemach nie tylko jako artefakt magiczny, lecz jako narzędzie mediujące relacje między władzą, sacrum i wspólnotą.

Najsilniejsze i najbardziej strukturalnie spójne paralelizmy odnajdujemy w postaci Odyn — boga-władcy, maga, nekromanty i inicjatora kosmicznego porządku. Odyn łączy w sobie funkcje suwerena, kapłana i maga, a jego władza nie opiera się wyłącznie na sile, lecz na wiedzy, ofierze i zdolności kształtowania losu. Szczególne znaczenie ma tu jego rola jako „dawcy pierścieni” (hringa gjafi), która czyni go centralnym punktem odniesienia dla interpretacji tolkienowskiego Saurona.

Centralnym symbolem władzy obu postaci pozostaje pierścień: Draupnir Odyna oraz Jedyny Pierścień należący do Saurona. Draupnir, wykuty przez krasnoludzkich mistrzów Sindriego i Brokkra, posiada zdolność samopowielania — co dziewięć nocy „rodzi” osiem nowych pierścieni, które Odyn rozdaje jako znaki przymierza, lojalności i uczestnictwa w porządku Asgardu. Pierścień ten funkcjonuje zatem w ramach sakralnej ekonomii daru, wzmacniającej hierarchię, ale jednocześnie zakorzenionej w wzajemności i zobowiązaniu.

Jedyny Pierścień działa według zasad radykalnie odmiennych. Wykuty przez Saurona przy współudziale elfich kowali Eregionu pod wodzą Celebrimbor, nie służy on dystrybucji władzy, lecz jej absolutnej koncentracji. Jego istotą jest podporządkowanie wszystkich pozostałych Pierścieni Władzy jednej, nadrzędnej woli. W przeciwieństwie do Draupnira, który generuje relacje i więzi, Jedyny Pierścień unicestwia relacyjność: każdy akt użycia Pierścienia prowadzi do redukcji wielości do jednego centrum decyzyjnego.

W obu przypadkach pierścień pełni funkcję narzędzia porządkowania świata, jednak charakter tego porządku jest zasadniczo różny. Odyniczna władza ma charakter kosmiczno-inicjacyjny: jest dynamiczna, oparta na wymianie, ofierze i ryzyku. Sauron natomiast reprezentuje model władzy statycznej i totalnej — zamkniętej na dialog, niezdolnej do współuczestnictwa i opartej na absolutnej kontroli. Jego ambicje noszą wyraźne znamiona uzurpacji: pragnie on nie tylko rządzić światem, lecz także zastąpić Stwórcę, Eru Ilúvatar, ustanawiając własny, alternatywny porządek istnienia.

W tym sensie Sauron wpisuje się w długą tradycję literackich i filozoficznych figur fałszywego demiurga — bytu, który nie tworzy ex nihilo, lecz zawłaszcza, porządkuje i instrumentalizuje istniejącą materię. Jego twórczość ma charakter imitacyjny i pasożytniczy: Pierścień nie stwarza nowej harmonii, lecz narzuca jedność przez przemoc. Tolkien świadomie przeciwstawia tu dwie koncepcje władzy: mitologiczną władzę daru oraz nowoczesną władzę systemu, w której technologia, magia i administracja stapiają się w narzędzie dominacji.

Dziedzictwo mitu o pierścieniu w twórczości Tolkiena zostaje zatem nie tylko przetworzone, lecz również poddane krytycznej reinterpretacji. Jedyny Pierścień nie jest prostym odpowiednikiem nordyckich artefaktów władzy, lecz ich antytezą: symbolem świata, w którym dar zostaje zastąpiony kontrolą, a sacrum — ideologią. W tej perspektywie Sauron jawi się nie jako archaiczny demon chaosu, lecz jako zapowiedź nowoczesnego tyrana — władcy porządku absolutnego, który niszczy samą możliwość wolnej wspólnoty.

Zło wtórne i niepełne zwycięstwo dobra

W legendarium J.R.R. Tolkiena zło posiada charakter radykalnie wtórny i ontologicznie niepełny. Autor konsekwentnie podkreśla, że ani Morgoth, ani Sauron nie dysponują zdolnością prawdziwego tworzenia (creation ex nihilo), która przysługuje wyłącznie Eru Ilúvatarowi. Ich „dzieła” — Orkowie, Trolle oraz inne monstrualne rasy — są jedynie wypaczeniami, degradacjami lub parodiami istniejącego życia. Zło nie generuje nowego bytu, lecz pasożytuje na tym, co już zostało stworzone, deformując pierwotny zamysł.

W tym sensie tolkienowska koncepcja zła bliska jest augustyńskiej idei privatio boni: zło nie stanowi autonomicznej substancji, lecz jest brakiem, wypaczeniem lub rozkładem dobra. Morgoth i Sauron nie są stwórcami, lecz uzurpatorami — ich „twórczość” polega na narzucaniu woli, gwałcie ontologicznym oraz redukcji istot rozumnych do narzędzi. Orkowie, pozbawieni jasnego statusu moralnego i metafizycznego, ucieleśniają tragiczną konsekwencję tego procesu: są istotami żywymi, lecz odartymi z pełni wolności i godności.

W tym kontekście często przywoływana bywa analogia do powieści Frankenstein Mary Shelley. Podobnie jak Victor Frankenstein, Mroczni Władcy Tolkiena próbują naśladować akt stworzenia, operując na już istniejącej materii i energii życia, lecz nie są w stanie obdarzyć swoich „istot” autonomią moralną ani duchową integralnością. Różnica jest jednak zasadnicza: u Shelley pojawia się możliwość refleksji, winy i potencjalnego odkupienia — zarówno po stronie stwórcy, jak i stworzenia. U Tolkiena natomiast zło jest strukturalnie zamknięte na przemianę. Morgoth i Sauron nie dążą do pojednania ani naprawy, lecz do utrwalenia swojej dominacji, nawet kosztem całkowitego zniszczenia świata.

Ta ontologiczna niezdolność zła do prawdziwego tworzenia ma istotne konsekwencje dla tolkienowskiej wizji historii. Po kataklizmie Wojny Gniewu — analogicznym w swojej strukturze do nordyckiego Ragnaröku — świat nie zostaje ostatecznie oczyszczony. Przeciwnie, Tolkien wyraźnie zaznacza, że „wiele zła umknęło zagładzie”, kryjąc się w najgłębszych zakamarkach Ardy. W Drugiej Erze hordy ciemności ponownie wychodzą z ukrycia, gromadząc się wokół Saurona w Mordorze — krainie o topografii i symbolice przypominającej infernalne domeny znane z mitów nordyckich i średniowiecznej wyobraźni apokaliptycznej.

Tolkienowska wizja świata po apokalipsie nie jest zatem obrazem harmonijnej odnowy ani eschatologicznego spełnienia. Zamiast tego autor proponuje narrację o kruchości zwycięstwa dobra oraz o historii jako przestrzeni nieustannej próby moralnej. W przeciwieństwie do nordyckiego mitu Ragnaröku, który — w wersji znanej z Völuspá — prowadzi ku oczyszczonemu kosmosowi i nowemu ładowi, Tolkien kreśli obraz świata, w którym zło może powracać w zmienionej, „udoskonalonej” formie.

Zwycięstwo dobra w legendarium Tolkiena ma zatem charakter niepełny i tymczasowy. Nie polega na definitywnym unicestwieniu zła, lecz na jego powstrzymaniu, osłabieniu i odsunięciu w czasie. Historia Ardy nie zmierza ku prostemu finałowi, lecz ku długotrwałemu procesowi moralnego zmagania, w którym wolność, odpowiedzialność i pamięć stają się ważniejsze niż iluzja ostatecznego triumfu. W tej perspektywie Tolkien proponuje mit głęboko antymanichejski i antyutopijny — mit świata, w którym dobro zwycięża nie przez totalną dominację, lecz przez wierność i wytrwałość wobec nieusuwalnego cienia zła.

Konkluzja

Analiza zestawiająca nordycką wizję świata po Ragnaröku z tolkienowską narracją o końcach epok pokazuje, że podobieństwo ma charakter strukturalny, a nie „kopiujący”. Tolkien korzysta z archetypu kosmicznej katastrofy, aby wprowadzić w dzieje Ardy doświadczenie pęknięcia: świat po przełomie nie jest światem „zresetowanym”, lecz światem osłabionym, w którym odnowa nie usuwa konsekwencji zła. W przeciwieństwie do ujęć, które traktują Ragnarök jako oczyszczenie i moralne domknięcie, Tolkien ukazuje, że kataklizm może pozostawić resztki ciemności — a te resztki, pozornie marginalne, stają się zarzewiem kolejnych form dominacji.

Zestawienie pierścieni (Draupnir i Jedyny Pierścień) uwidacznia dodatkowo, że Tolkien nie tylko nawiązuje do nordyckich wyobrażeń władzy, lecz zarazem je krytycznie odwraca: od sakralnej ekonomii daru i więzi ku logice absolutnej koncentracji i redukcji wielości do jednego centrum. W tej perspektywie Sauron jest nie archaicznym demonem chaosu, lecz figurą tyrana nowoczesnego — władcy porządku totalnego, w którym magia, technika i administracja stają się jednym narzędziem panowania.

Wreszcie, kluczowe okazuje się tolkienowskie rozumienie zła jako wtórnego i niepełnego: zło nie potrafi tworzyć, lecz potrafi wypaczać i reorganizować; dlatego może powracać w „udoskonalonej” postaci. W efekcie tolkienowska „apokaliptyka” jest antyutopijna i antymanichejska: dobro zwycięża nie przez ostateczne wymazanie cienia, lecz przez wierność, pamięć i wytrwałość wobec powracających form przemocy. Przejście „od Gimliego do Mordoru” opisuje więc drogę od mitu schronienia ku mitowi odpowiedzialności — od obietnicy światła po katastrofie ku świadomości, że historia nie przestaje być polem próby.

Bibliografia

Edda poetycka (wydania krytyczne i przekłady; w szczególności: Völuspá).
Snorri Sturluson, Edda prozaiczna (Prose Edda / Edda), zwł. partie dotyczące mitów o Odynie, Baldrze i artefaktach władzy.
Tolkien J.R.R., The Silmarillion, red. Ch. Tolkien.
Tolkien J.R.R., The Lord of the Rings.
Tolkien J.R.R., The Letters of J.R.R. Tolkien, red. H. Carpenter, C. Tolkien.
Chance J. (red.), Tolkien and the Invention of Myth: A Reader, University Press of Kentucky.
Flieger V., Splintered Light: Logos and Language in Tolkien’s World, Kent State University Press.
Shippey T., J.R.R. Tolkien: Author of the Century, HarperCollins.
Shippey T., The Road to Middle-earth, HarperCollins.
Tolkien and Old Norse / Tolkien and the North (wybrane tomy studiów porównawczych; prace dotyczące relacji legendarium z tradycją skandynawską).
Opracowania z zakresu religioznawstwa i historii idei: studia nad eschatologią, privatio boni oraz średniowiecznymi i nowożytnymi formami mitu apokaliptycznego.