Númenor i Atlantyda: platoński mit upadku w mitopoei J.R.R. Tolkiena
Jednym z najbardziej oczywistych i zarazem najlepiej udokumentowanych związków między tradycją starożytnej Grecji a mitopoeią J.R.R. Tolkiena jest paralela między platońskim mitem Atlantydy a opowieścią o zatopieniu Númenoru przedstawioną w Akallabêth. Tolkien sam wskazywał ten związek, traktując historię Númenoru jako świadomą reinterpretację i „przepisanie” mitu platońskiego w ramach własnego legendarium¹. Charakterystyczne jest przy tym to, że autor nie tyle adaptuje mit, ile konstruuje narrację, która ma sprawiać wrażenie pierwotnej wobec klasycznego przekazu — tak jakby platońska Atlantyda była jedynie zniekształconym echem dawnej, „prawdziwej” historii Drugiej Ery.
Znacząca jest już sama onomastyka. W języku quenejskim Númenor bywa określany mianem Atalantë, co Tolkien tłumaczy jako „Upadły” lub „Ten, który runął”². Fonetyczne i semantyczne podobieństwo do greckiej Atlantis nie jest przypadkowe i stanowi jeden z nielicznych momentów, w których Tolkien niemal jawnie sygnalizuje intertekstualne źródło swojej opowieści.
Platońska Atlantyda: źródło i funkcja mitu
Podstawowym źródłem mitu Atlantydy są dwa dialogi Platona: Timajos i Kritias. Filozof umieszcza opowieść w kontekście relacji Solona, który miał usłyszeć ją od kapłanów egipskich, strzegących starożytnych zapisów o dziejach świata³. Atlantyda jawi się tam jako potężne państwo wyspiarskie, położone za Słupami Heraklesa, dysponujące ogromną siłą militarną, bogactwem i rozwiniętą organizacją polityczną. Jej władcy, początkowo sprawiedliwi i umiarkowani, z czasem popadają w pychę (hybris), co prowadzi do moralnego upadku i ostatecznej zagłady wyspy w wyniku boskiej interwencji.
Już w tradycji platońskiej mit Atlantydy pełnił funkcję paraboliczną: był ilustracją cyklicznej wizji dziejów, w której każda cywilizacja — nawet najbardziej rozwinięta — ulega degeneracji, jeśli zatraci miarę i respekt wobec porządku boskiego. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że Platon przeciwstawia Atlantydę idealizowanym Atenom, czyniąc z niej negatywny przykład imperialnej pychy⁴.
Númenor jako mit nowoczesny
W legendarium Tolkiena Númenor zajmuje analogiczną pozycję. Wyspa położona pośrodku Wielkiego Morza Zachodniego, między Śródziemiem a Amanem, jest królestwem obdarzonym wyjątkowymi łaskami: długowiecznością mieszkańców, wiedzą, kunsztem rzemiosła i potęgą morską. Podobnie jak Atlantyda, Númenor stopniowo przekształca się z państwa błogosławionego w agresywne imperium, które podporządkowuje sobie wybrzeża Śródziemia i dąży do panowania nad światem śmiertelników⁵.
Kluczowym momentem narracji jest tu proces moralnej degradacji: strach przed śmiercią, zazdrość wobec Nieśmiertelnych i pragnienie władzy prowadzą Númenorejczyków do odrzucenia dawnego porządku. W tym sensie Akallabêth nie jest jedynie mitem o katastrofie naturalnej, lecz przede wszystkim opowieścią o upadku duchowym, którego konsekwencją staje się fizyczna zagłada wyspy.
Atlantyda nowożytna i stanowisko Tolkiena
W XIX i na początku XX wieku mit Atlantydy zyskał nowe życie, zwłaszcza za sprawą pracy Ignatiusa Donnelly’ego Atlantis: The Antediluvian World (1882). Donnelly traktował Atlantydę jako rzeczywistą, prahistoryczną cywilizację, będącą rzekomą kolebką wszelkich kultur⁶. Teorie te zostały przejęte przez środowiska teozoficzne i okultystyczne, a następnie wypaczone przez ideologie rasistowskie, w tym przez nazistowskie koncepcje „aryjskiej Atlantydy”.
Tolkien stanowczo dystansował się od tego typu interpretacji. W listach wielokrotnie podkreślał, że mit Atlantydy interesuje go jako struktura narracyjna i archetyp kulturowy, a nie jako obiekt pseudohistorycznych spekulacji⁷. Co więcej, Christopher Tolkien zwracał uwagę, że obraz Númenoru — państwa, które przekształca się w zmilitaryzowaną tyranię, wykorzystując technikę, propagandę i terror — może być odczytywany jako krytyczny komentarz do totalitaryzmów XX wieku⁸. W Akallabêth pojawiają się bowiem motywy masowej industrializacji, rozbudowy machin wojennych, metalowych okrętów i oblężniczych twierdz, co kontrastuje z wcześniejszą harmonią kultury Númenoru.
Konkluzja
Zarówno platońska Atlantyda, jak i tolkienowski Númenor wpisują się w długą tradycję narracji o wzlocie i upadku cywilizacji. Ich wspólnym mianownikiem jest ostrzeżenie przed hybris — pychą, która prowadzi do zerwania więzi z porządkiem moralnym i metafizycznym. Akallabêth można zatem czytać jako nowoczesną wariację na temat mitu Atlantydy, w której Tolkien łączy klasyczną filozofię historii z chrześcijańską koncepcją upadku: samozagłada nie jest tu karą arbitralną, lecz logicznym i nieuchronnym skutkiem ludzkiej ambicji pozbawionej miary.
Przypisy
- J.R.R. Tolkien, The Letters of J.R.R. Tolkien.
- J.R.R. Tolkien, The Silmarillion, „Akallabêth”.
- Platon, Timajos, Kritias.
- Pierre Vidal-Naquet, The Atlantis Story.
- J.R.R. Tolkien, The Silmarillion.
- Ignatius Donnelly, Atlantis: The Antediluvian World.
- J.R.R. Tolkien, The Letters of J.R.R. Tolkien.
- Christopher Tolkien, The History of Middle-earth.
Bibliografia
- Platon, Timajos; Kritias.
- Tolkien, J.R.R., The Silmarillion.
- Tolkien, J.R.R., The Letters of J.R.R. Tolkien.
- Tolkien, Christopher, The History of Middle-earth.
- Donnelly, Ignatius, Atlantis: The Antediluvian World.
- Vidal-Naquet, Pierre, The Atlantis Story.
