Gandalf

Gandalf, znany wśród Elfów jako Mithrandir („Szary Pielgrzym”), wśród Krasnoludów jako Tharkûn, a w krainach południowych jako Incánus, był jednym z pięciu Istari – wysłanników Valarów posłanych do Śródziemia około roku 1000 Trzeciej Ery w celu wspierania Wolnych Ludów w oporze przeciwko ponownemu wzrostowi potęgi Saurona¹. W hierarchii duchowej Ardy Gandalf należał do Majarów i pierwotnie nosił imię Olórin.

Natura i pochodzenie duchowe

Olórin zamieszkiwał w Amanie ogrody Irma (Lóriena) i był szczególnie związany z Nienną, Valą współczucia i żałoby. Tradycja przekazuje, że to właśnie u Nienny nauczył się cierpliwości, empatii oraz mądrości wypływającej ze zrozumienia cierpienia². Te cechy w sposób zasadniczy ukształtowały jego późniejszy sposób działania w Śródziemiu: Gandalf rzadko używał jawnej mocy, preferując wpływ pośredni – poprzez radę, przykład i rozbudzanie odwagi w innych.

Przybycie do Śródziemia i Narya

Po przybyciu do Szarych Przystani Gandalf został rozpoznany przez Círdana Szkutnika jako najskromniejszy, lecz duchowo najsilniejszy spośród Istari. Z tego powodu Círdan powierzył mu Naryę, Pierścień Ognia, którego funkcją było podtrzymywanie nadziei i odporności duchowej wobec zniechęcenia i strachu³. Od tej chwili Gandalf stał się jednym z Trzech Strażników Elfich Pierścieni, choć jego rola miała charakter ukryty.

Działalność w Trzeciej Erze

W ciągu Trzeciej Ery Gandalf prowadził życie wędrowca, utrzymując kontakty z wieloma ludami Śródziemia. Szczególną sympatią darzył hobbitów z Shire’u, których prostotę i odporność na pokusę uznawał za kluczową cechę w przyszłych wydarzeniach. Jego relacja z Bilbem Bagginsem, a następnie z Frodem, miała fundamentalne znaczenie dla losów Jedynego Pierścienia⁴.

W roku 2941 Trzeciej Ery Gandalf odegrał istotną rolę w wyprawie Thorina Dębowej Tarczy do Ereboru, traktując ją jako element szerszej strategii osłabienia wpływów Saurona w północnym Śródziemiu. W tym samym okresie brał udział w działaniach Białej Rady, które doprowadziły do czasowego wyparcia Saurona z Dol Guldur⁵.

Wojna o Pierścień i przemiana

Podczas Wojny o Pierścień Gandalf pełnił funkcję koordynatora działań Wolnych Ludów. To on zidentyfikował Jedyny Pierścień, zainicjował misję Froda oraz odegrał kluczową rolę w utworzeniu Drużyny Pierścienia w Rivendell. W trakcie wyprawy przez Morię stoczył pojedynek z Balrogiem, w wyniku którego poniósł śmierć jako Gandalf Szary.

Zgodnie z wolą Ilúvatara został jednak przywrócony do życia i powrócił do Śródziemia jako Gandalf Biały, przejmując zwierzchnictwo nad Zakonem Istari i rolę głównego doradcy Wolnych Ludów⁶. W tej postaci odegrał decydującą rolę w obronie Rohanu i Gondoru, sprzeciwił się Czarnoksiężnikowi z Angmaru oraz poprowadził Armię Zachodu pod Czarną Bramę Mordoru.

Zakończenie misji i odejście

Po upadku Saurona Gandalf wspierał Aragorna II Elessara w odbudowie Zjednoczonego Królestwa Arnoru i Gondoru. W roku 3021 Trzeciej Ery opuścił Śródziemie, odpływając z Szarych Przystani do Valinoru wraz z Galadrielą, Elrondem, Bilbem i Frodem, kończąc tym samym swoją misję jako Istari.

Znaczenie i interpretacja

W ujęciu tolkienowskim Gandalf nie jest jedynie „czarodziejem” w sensie potocznym, lecz figurą teologiczną i etyczną: pośrednikiem między wolą Valarów a wolnością Śmiertelnych. Jego postać ukazuje model władzy opartej nie na dominacji, lecz na służbie, a także ideę opatrzności, która działa poprzez wybory jednostek, nawet tych pozornie najsłabszych.

Przypisy

J.R.R. Tolkien, The Lord of the Rings, Dodatek B.
J.R.R. Tolkien, Valaquenta.
J.R.R. Tolkien, The Lord of the Rings, Dodatek A.
J.R.R. Tolkien, The Hobbit; The Fellowship of the Ring.
J.R.R. Tolkien, Unfinished Tales, „The Istari”.
J.R.R. Tolkien, The Two Towers; The Return of the King.

Bibliografia

Tolkien, J.R.R., The Lord of the Rings.
Tolkien, J.R.R., The Silmarillion.
Tolkien, J.R.R., Unfinished Tales.
Tolkien, J.R.R., The History of Middle-earth, t. XII (The Peoples of Middle-earth).
Shippey, Tom, The Road to Middle-earth.
Flieger, Verlyn, Splintered Light.