Fastitocalon

Fastitocalon – mityczne stworzenie pojawiające się w tradycji hobbickiej, przedstawiane jako olbrzymia istota morska, opisywana na przemian jako ryba lub żółw o tak ogromnych rozmiarach, że jej grzbiet bywał brany za wyspę. Według przekazów żeglarze, mylnie uznawszy zwierzę za ląd stały, przybijali do niego, rozbijali obozowiska i rozpalali ogniska. Wówczas Fastitocalon zanurzał się nagle w głębinach morza, grzebiąc ludzi wraz z ich statkami¹.

Źródło i status tradycji

Opowieść o Fastitocalonie znana jest wyłącznie z hobbitów i ich przekazów poetyckich; brak jest jednoznacznych świadectw, by mit ten funkcjonował w tradycji elfów, ludzi czy krasnoludów Śródziemia. Wskazuje to na jego lokalny, folklorystyczny charakter, właściwy kulturze Shire’u i związany raczej z wyobraźnią oraz literacką skłonnością hobbitów do fantastycznych narracji niż z kanoniczną historią Ardy².

Samo imię Fastitocalon nie ma jasnej etymologii w językach elfickich ani w westronie. Badacze zwracają uwagę, że Tolkien celowo nadał mu brzmienie obce i archaizujące, nawiązujące do tradycji średniowiecznych bestiariów, a nie do systemów językowych Śródziemia³.

Konteksty literackie i porównawcze

Motyw „wyspy, która okazuje się żywą istotą”, jest dobrze udokumentowany w literaturze przednowoczesnej. Najbliższym analogonem Fastitocalona jest aspidochelone znana z Physiologusa oraz średniowiecznych bestiariów łacińskich i staroangielskich, gdzie funkcjonuje jako symbol fałszywego bezpieczeństwa i zdradliwej pozorności⁴.

Tolkien, jako filolog i znawca literatury średniowiecznej, świadomie wprowadził ten motyw do swojej twórczości, adaptując go do hobbickiej poetyki: groteskowej, dydaktycznej i podszytej humorem, a zarazem zdolnej do nośnych znaczeń symbolicznych⁵.

Interpretacje alegoryczne

W literaturze przedmiotu pojawia się hipoteza interpretująca mit Fastitocalona jako pośrednią alegorię Upadku Númenoru, opisanego w Akallabêth. Podobieństwo strukturalne obu narracji jest wyraźne: w obu przypadkach mamy do czynienia z:

pozorną stabilnością (wyspa / grzbiet),
ludzką pychą lub nieostrożnością,
nagłym zanurzeniem i zagładą w morzu⁶.

Należy jednak zaznaczyć, że Tolkien nigdy explicite nie potwierdził takiej interpretacji. Dlatego większość badaczy traktuje ją jako interpretację wtórną, wynikającą z analogii tematycznej, a nie z intencji autora⁷.

Znaczenie w legendarium

Fastitocalon nie pełni funkcji fabularnej w dziejach Ardy, lecz stanowi przykład:

lokalnej mitologii hobbitów,
świadomego dialogu Tolkiena z tradycją średniowiecznego bestiarium,
literackiego „echa” dawnych opowieści funkcjonujących na peryferiach wielkiej historii Śródziemia.

Jako taki jest cennym świadectwem wielowarstwowości świata przedstawionego, w którym obok wielkich mitów elfów i ludzi istnieją także drobne, niekanoniczne legendy ludowe, kształtujące wyobraźnię mniejszych społeczności⁸.

Przypisy

J.R.R. Tolkien, The Adventures of Tom Bombadil.
J.R.R. Tolkien, Letters, nr 131.
Verlyn Flieger, Splintered Light.
Physiologus, tradycja łacińska i staroangielska.
Tom Shippey, The Road to Middle-earth.
J.R.R. Tolkien, The Silmarillion, „Akallabêth”.
Humphrey Carpenter, J.R.R. Tolkien: A Biography.
Dimitra Fimi, Tolkien, Race and Cultural History.

Bibliografia

Tolkien, J.R.R., The Adventures of Tom Bombadil.
Tolkien, J.R.R., The Silmarillion.
Tolkien, J.R.R., Letters.
Shippey, Tom, The Road to Middle-earth.
Flieger, Verlyn, Splintered Light: Logos and Language in Tolkien’s World.
Carpenter, Humphrey, J.R.R. Tolkien: A Biography.
Fimi, Dimitra, Tolkien, Race and Cultural History.