Nietoperze (Bats) w tradycji Śródziemia
Nietoperze w legendarium J.R.R. Tolkiena pojawiają się jako istoty nocne, silnie powiązane symbolicznie i narracyjnie z potęgami ciemności. Choć w świecie Ardy występują również jako zwyczajne zwierzęta, w przekazach historycznych i mitologicznych Śródziemia ich obecność bywa konsekwentnie kojarzona z działalnością Morgotha oraz Saurona, a także z atmosferą grozy, zepsucia i odwrócenia naturalnego porządku¹.
W źródłach dotyczących Pierwszej Ery nietoperze nie są opisane jako samodzielna rasa rozumna, lecz raczej jako zwierzęta poddane wpływowi mocy złych Ainurów. Najbardziej wyrazistym przykładem tej symboliki jest postać Thuringwethil, posłanki Saurona, która – według Silmarillionu – przybierała postać „wielkiego nietoperza o palczastych skrzydłach” i służyła jako zwiadowczyni oraz wysłanniczka Czarnego Władcy². Jej forma podkreślała związek nietoperza z nocą, tajemnicą i profanacją granicy między światem żywych a cieniem.
Motyw ten zostaje wzmocniony w relacji o ucieczce samego Saurona z Tol-in-Gaurhoth po klęsce zadanej mu przez Lúthien i Húana. Wówczas Sauron porzuca swą fizyczną postać i uchodzi „w kształcie wielkiego, czarnego nietoperza”, co stanowi jeden z nielicznych przypadków bezpośredniej przemiany Mai w formę zwierzęcą³. Przemiana ta ma wymiar symboliczny: nietoperz reprezentuje istotę pasożytniczą, nocną i pozbawioną światła, a zarazem zdolną do cichej ucieczki i przetrwania.
W Trzeciej Erze nietoperze pojawiają się ponownie w kontekście historycznym, a nie mitycznym, podczas Bitwy Pięciu Armii u stóp Ereboru. Hobbit wspomina o „czarnych chmarach nietoperzy”, które nadciągają wraz z orkami i wargami, potęgując chaos i strach na polu bitwy⁴. Ich obecność pełni tu funkcję psychologiczną i symboliczną: nie są one główną siłą bojową, lecz znakiem nadchodzącej ciemności i sprzymierzenia świata natury z potęgami zła.
Warto podkreślić, że Tolkien – jako filolog i znawca mitów europejskich – świadomie czerpał z długiej tradycji kulturowej, w której nietoperz bywał postrzegany jako stworzenie liminalne: zawieszone między ptakiem a zwierzęciem lądowym, między nocą a podziemiem. W mitologiach i folklorze Europy często łączono go z demonologią, wampiryzmem i światem zmarłych, co znalazło wyraźne odbicie w symbolice Ardy⁵.
Nietoperze w Śródziemiu nie są więc jedynie elementem fauny, lecz nośnikiem znaczeń mitopoetyckich. Reprezentują one skażenie natury przez zło, podporządkowanie świata żywego mrocznym mocom oraz estetykę nocy przeciwstawioną światłu Valarów i Eldarów. W tym sensie pełnią funkcję podobną do kruków Morgotha czy wilków Saurona – są zwierzęcym echem duchowej deformacji Ardy.
Przypisy
- J.R.R. Tolkien, The Hobbit, rozdz. XVII.
- J.R.R. Tolkien, The Silmarillion, „Of Beren and Lúthien”.
- Tamże.
- J.R.R. Tolkien, The Hobbit, „The Clouds Burst”.
- Tom Shippey, The Road to Middle-earth.
Bibliografia
- Tolkien, J.R.R., The Silmarillion.
- Tolkien, J.R.R., The Hobbit.
- Tolkien, J.R.R., The History of Middle-earth, t. X–XI.
- Shippey, Tom, The Road to Middle-earth.
- Flieger, Verlyn, A Question of Time: J.R.R. Tolkien’s Road to Faërie.
